Wielka Rafa Koralowa – dlaczego zanika
Wielka Rafa Koralowa ciągnie się wzdłuż północno-wschodniego wybrzeża Australii przez ponad dwa tysiące kilometrów. To największy system raf koralowych na świecie i jedna z niewielu struktur zbudowanych przez żywe organizmy, które można rozpoznać na zdjęciach satelitarnych. Od lat napływają jednak z niej niepokojące wieści o blaknięciu i obumieraniu koralowców.
Żeby zrozumieć, dlaczego rafa jest tak wrażliwa, trzeba najpierw przyjrzeć się samym koralowcom. Te niepozorne zwierzęta żyją w ścisłym związku z mikroskopijnymi glonami, a cały ten układ działa poprawnie tylko w dość wąskim zakresie warunków.
Czym jest Wielka Rafa Koralowa
Rafa leży na Morzu Koralowym, u wybrzeży stanu Queensland. Nie jest jednolitym murem, lecz mozaiką tysięcy pojedynczych raf, setek wysp i piaszczystych łach, rozdzielonych kanałami i lagunami. Całość od 1981 roku znajduje się na Liście światowego dziedzictwa UNESCO, a większość obszaru chroni park morski.

Rafa jest domem dla ogromnej różnorodności życia. Żyją tu setki gatunków koralowców, tysiące gatunków ryb, a także mięczaki, gąbki, rozgwiazdy, żółwie morskie, rekiny i ssaki morskie, w tym diugonie. Wiele z tych zwierząt rozmnaża się na rafie albo szuka tam pożywienia. Rafa chroni także wybrzeże, osłabiając fale idące od otwartego oceanu.
To, co nazywamy rafą, jest w gruncie rzeczy wapiennym rusztowaniem budowanym przez pokolenia koralowców. Żywe kolonie tworzą tylko cienką warstwę na jego powierzchni. Pod spodem leżą szkielety ich przodków, nagromadzone przez tysiące lat.
Koralowce i glony – współpraca, która buduje rafę
Koralowiec rafotwórczy to kolonia drobnych zwierząt zwanych polipami. Każdy polip przypomina maleńki ukwiał z wieńcem czułków i wydziela pod sobą szkielet z węglanu wapnia. Tysiące takich polipów tworzą jedną kolonię, a kolonie – całą rafę.
W tkankach polipów żyją jednokomórkowe glony, zwane zooksantellami. Dzięki fotosyntezie dostarczają koralowcom większości potrzebnych składników odżywczych. W zamian dostają schronienie i dostęp do światła. To właśnie glony nadają wielu koralowcom barwy, a koralowiec bez nich traci kolor i ważne źródło pożywienia.
Ta współpraca wymaga ciepłej, czystej i przejrzystej wody, w której światło dociera do dna. Dlatego rafy koralowe rosną głównie w płytkich wodach tropikalnych. Wahania warunków, nawet pozornie niewielkie, mogą zaburzyć cały układ.
Rafa to zupełnie inny świat niż ciemne otchłanie oceanu, gdzie życie radzi sobie bez światła słonecznego. O organizmach z tamtych rejonów piszemy w tekście o tym, jak nowy gatunek odkryto w głębinach oceanu.
Jak rozmnażają się koralowce i jak rośnie rafa
Koralowce rozmnażają się na dwa sposoby. Polipy dzielą się i pączkują, dzięki czemu kolonia powiększa się, a odłamane fragmenty mogą przyrosnąć w nowym miejscu. Istnieje też rozmnażanie płciowe, które na tej rafie przybiera wyjątkowo widowiskową formę.
Wiele gatunków uwalnia komórki rozrodcze jednocześnie, zwykle raz w roku, kilka nocy po pełni Księżyca w ciepłej porze roku. Woda wypełnia się wtedy milionami drobnych pakiecików z komórkami jajowymi i plemnikami, które unoszą się ku powierzchni. Po zapłodnieniu powstają larwy, dryfujące z prądami. Tylko niewielka część z nich znajdzie odpowiednie podłoże, osiądzie na nim i założy nową kolonię.
Wzrost rafy jest powolny. Rozgałęzione formy mogą przyrastać nawet o kilkanaście centymetrów rocznie, natomiast masywne, kuliste kolonie zwykle tylko o około centymetr. Dlatego największe z nich bywają bardzo stare i trudno je zastąpić po zniszczeniu.
Blaknięcie koralowców – główny problem rafy
Gdy woda przez dłuższy czas pozostaje cieplejsza niż zwykle, symbioza zaczyna się rozpadać. Glony w tkankach koralowca przestają działać prawidłowo, a polipy pozbywają się ich. Przez przezroczyste tkanki prześwituje wtedy biały szkielet. To zjawisko nazywamy blaknięciem, a jego zasięg bywa ogromny.
Czy wyblakły koralowiec jest martwy
Wyblakły koralowiec nadal żyje, ale jest osłabiony i głodny. Jeśli temperatura wody szybko wróci do normy, glony mogą ponownie zasiedlić tkanki, a kolonia odzyskać kolor. Gdy jednak upał w morzu trwa długo albo jest bardzo silny, koralowce zaczynają obumierać. Martwy szkielet szybko porastają inne glony.
Masowe epizody blaknięcia
W ostatnich dekadach Wielka Rafa Koralowa przeszła kilka masowych epizodów blaknięcia, w których ucierpiały rozległe obszary jednocześnie. Szczególnie dotkliwe były lata 2016 i 2017, gdy dwa takie zdarzenia nastąpiły jedno po drugim. Naukowcy zwracają uwagę, że przerwy między falami upałów w oceanie stają się krótsze. Rafa ma przez to mniej czasu na odbudowę.
Inne zagrożenia dla rafy koralowej
Ocieplenie wody jest najpoważniejszym problemem, ale nie jedynym. Na stan rafy wpływa kilka czynników, które często działają jednocześnie i wzmacniają się nawzajem.
- Zakwaszenie oceanu – woda morska pochłania część dwutlenku węgla z atmosfery i staje się mniej zasadowa. Koralowcom trudniej wtedy budować wapienne szkielety.
- Cyklony tropikalne – silne sztormy mechanicznie łamią i przewracają kolonie, zwłaszcza delikatne, rozgałęzione formy.
- Rozgwiazda korona cierniowa – ten drapieżnik żywi się tkankami koralowców. Naturalnie występuje na rafie, ale co pewien czas jej liczebność gwałtownie rośnie i niszczy duże obszary.
- Jakość wody – z rzek do morza spływają osady oraz nawozy z pól. Mętna woda ogranicza dostęp światła, a nadmiar składników odżywczych sprzyja glonom i, jak się uważa, także wybuchom populacji rozgwiazd.
- Choroby koralowców – osłabione kolonie łatwiej ulegają infekcjom.
Każde z tych zagrożeń z osobna rafa mogłaby przetrwać. Problem pojawia się wtedy, gdy kolejne ciosy przychodzą szybciej, niż koralowce zdążą odrosnąć. Szybko rosnące gatunki potrzebują na odbudowę co najmniej kilku lat.
Czy Wielka Rafa Koralowa może się odrodzić
Rafa nie jest martwa, a wiadomości o jej końcu bywają przesadzone. Koralowce potrafią się odradzać. Po każdej katastrofie larwy z ocalałych kolonii osiadają na dnie i dają początek nowym. W latach spokojniejszych pokrycie dna żywymi koralowcami w niektórych rejonach wyraźnie rośnie.
Problem polega na tym, że odbudowa idzie nierówno. Często szybciej odrastają te same, delikatne gatunki, które najłatwiej giną w kolejnym upale lub cyklonie. Z kolei wolno rosnące, masywne kolonie, liczące nierzadko setki lat, trudno zastąpić. Zmienia się więc nie tylko liczba koralowców, ale też skład gatunkowy rafy.
Naukowcy zgodnie wskazują, że przyszłość rafy zależy przede wszystkim od tego, jak bardzo ocieplą się oceany. Lokalne działania mogą zwiększyć odporność rafy, ale same nie powstrzymają skutków globalnych zmian klimatu.
Jak chroni się rafę

Ochrona Wielkiej Rafy Koralowej łączy działania lokalne, badania naukowe i politykę klimatyczną. Wśród najważniejszych kierunków można wymienić:
- podział parku morskiego na strefy, w których obowiązują różne zasady połowów i korzystania z rafy,
- usuwanie rozgwiazd z gatunku korona cierniowa z najcenniejszych raf,
- ograniczanie spływu osadów i nawozów z lądu, na przykład przez zmiany w rolnictwie i odbudowę roślinności nad rzekami,
- regularne monitorowanie stanu raf przez naukowców i nurków,
- badania nad koralowcami bardziej odpornymi na wysoką temperaturę i eksperymentalną odbudowę zniszczonych fragmentów.
Każdy, kto odwiedza rafę, też może jej pomóc. Wystarczy nie dotykać koralowców, nie stawać na nich, nie zabierać muszli ani fragmentów rafy i korzystać z usług przewodników, którzy przestrzegają zasad parku morskiego. Ci, którzy nie wybierają się do Australii, najwięcej mogą zrobić, wspierając działania ograniczające emisje gazów cieplarnianych.
Najczęściej zadawane pytania
Gdzie leży Wielka Rafa Koralowa?
Wielka Rafa Koralowa leży na Morzu Koralowym, wzdłuż północno-wschodniego wybrzeża Australii, u brzegów stanu Queensland. Ciągnie się przez ponad dwa tysiące kilometrów.
Dlaczego koralowce blakną?
Główną przyczyną jest zbyt ciepła woda utrzymująca się przez dłuższy czas. Koralowce pozbywają się wtedy żyjących w ich tkankach glonów, przez co tracą kolor i główne źródło pożywienia.
Czy wyblakłe koralowce mogą odzyskać kolor?
Tak, jeśli warunki szybko wrócą do normy. Glony mogą ponownie zasiedlić tkanki polipów. Przy długim lub bardzo silnym stresie cieplnym koralowce jednak obumierają.
Czy rafa całkowicie zniknie?
Nie da się tego przesądzić. Rafa wciąż się odradza, ale przy coraz częstszych falach upałów w oceanie zmienia się jej skład i maleje odporność. Jej przyszłość w dużej mierze zależy od tempa ocieplania się oceanów.
Czy można zwiedzać rafę bez szkody dla niej?
Tak, przy zachowaniu podstawowych zasad. Nie dotykaj koralowców, nie stawaj na nich, nie zabieraj pamiątek z dna i wybieraj organizatorów działających zgodnie z przepisami parku morskiego.



